Stķna tķmarit um bókmenntir og listir.


Ein er sųgan śr Ķslandi komin eftir Magnśs Siguršsson


Žaš er einstök upplifun aš eiga kvöld ķ Kirkjubę ķ Fęreyjum. Steinkirkjan žar er mikiš mannvirki sem į fįa sķna lķka og į sér merkilega sögu og žaš er dįsamlegt aš snęša kvöldverš ķ hinum fallegu og höfšinglegu hśsakynnum stašarins. Fęreyskt danskvöld ķ kjölfariš er svo meiri hįttar ęvintżri, sem seint gleymist, en žar kyrjar hópur heimamanna hin sķgildu kvęši Fęreyinga um leiš og stiginn er taktfastur hringdans, sem er ekki flóknari en svo aš gestir geta umsvifalaust tekiš žįtt ķ honum.
Kvęšin eru mörg og mismunandi en yfirleitt all langir bįlkar, sem segja frį fręknum hetjum śr sögu Fęreyinga, sem Ķslendingar žekkja ekki mikiš til, enda koma Ķslendingar žar lķtt viš sögu. Eitt kvęšiš sker sig žó śr, en žaš fjallar um rammķslenska hetju, Gretti hinn sterka Įsmundarson. Žaš er žvķ ekki aš įstęšulausu, aš žetta er žaš fęreyska kvęšiš, sem Ķslendingar žekkja best til.
Saga Grettis hefur veriš Ķslendingum hugstęš alla tķš, enda einstök ķ sinni röš en žar er sagt frį miklum hetjuskap og grimmum örlögum. Orš Jökuls Bįršarsonar um Gretti: „Sitt er hvįrt gęva eša görvileiki,“ hafa įvallt veriš fleyg.
Til eru fjögur skinnhandrit af Grettis sögu og munu žau öll vera rituš į 15. öld. Handrit žessi eru samhljóša um innihald og eiga rót sķna aš rekja til tveggja eldri handrita aš minnsta kosti. Žau benda eindregiš ķ žį įtt, aš Grettis saga sé ein heild frį upphafi til enda og er hér stušst viš formįla próf. Gušna Jónssonar aš Grettis sögu.
Meginžorri sögunnar er meš sannsögulegum blę og żmsir kaflar sagšir af mikilli snilld en į hinn bóginn eru fremur veigalitlir kaflar innan um og mikiš af žjóšsögum og ęvintżraefni.
Sagan af Glįmi og ógęfu Grettis veršur ekki ašgreind. Žrįtt fyrir skapbresti fer fręgš Grettis og gengi vaxandi, allt til žess er hann fęst viš Glįm, en eftir žaš snżst honum allt til ógęfu og hamingjuleysis, hin grimmu įlög hrķna į honum. Upp frį žvķ veršur saga hans barįtta viš śtlegš, einveru og myrkfęlni. Žessi miklu straumhvörf ķ lķfi söguhetjunnar eru tślkuš į įhrifamikinn hįtt meš sögunni af Glįmi, sem var höfundinum hvort tveggja ķ senn skżring į ógęfu Grettis og afsökun um leiš. Sagan af Glįmi er hįmark og žungamišja Grettis sögu, žvķ aš žar fer saman örlagažrungnasti atburšurinn ķ ęvi Grettis og žar nęr frįsagnarlist söguritarans hįmarki.
Frįsögnin af žvķ, hvernig Žorsteinn drómundur, bróšir Grettis, hefnir hans er lķka einstök, en sį atburšur gerist austur ķ Miklagarši og er Grettir talinn vera eini fornmašurinn, sem vitaš er um, aš hefnt hafi veriš ķ žeirri fornfręgu borg.

Fjölskrśšugar ritašar heimildir
Grettis saga styšst viš fjölskrśšugar ritašar heimildir. Hśn hefur t. d. žegiš mikiš frį Landnįmu en einnig frį Eyrbyggju og fleiri Ķslendingasögum. Lżsingin į afturgöngu Glįms minnir t. d. ķ mörgu į frįsögn Eyrbyggju af afturgöngu Žórólfs bęgifóts. Grettis er lķka vķša getiš ķ sögum.
Höfundur Grettis sögu hefur haft tvenns konar markmiš. Annars vegar aš safna saman öllum heimildum um Gretti, žeim er kostur var į og bjarga žeim frį glötun. Hins vegar aš blįsa lķfsanda ķ hinn dreifša efniviš, tengja atburšina saman og skapa śr heild, segir próf. Gušni Jónson. Um Gretti hafa snemma myndast miklar frįsagnir og hann hefur veriš fręgur um allt land. Žaš sést m. a. af žvķ hversu vķša hans er getiš ķ sögum. Žegar frį leiš atburšunum sjįlfum og žeir undir lok lišnir, sem Grettir hafši reynst sįrbeittur ķ sektinni, snerist samśš žjóšarinnar eindregiš meš honum. Vegna afls sķns og hjįlpfżsi varš Grettir ķ vitund manna bjargvęttur og verndari gegn hinum illu öflum tilverunnar og kemst žannig inn ķ heim žjóštrśar og žjóšsagna.
Grettis saga hefur alltaf veriš afar vinsęl į Ķslandi. Vinsęldir sķnar į sagan ekki ašeins aš žakka žvķ aš hśn er įgętlega rituš og fjölbreytt aš efni heldur og žvķ aš hśn er alžżšlegust allra sagna. Ķ engri Ķslendingasögu er eins mikiš af žjóšlegum skįldskap og ķ henni og Grettir sjįlfur hefur oršiš eins konar žjóšhetja. Viš engan mann eru kennd jafnmörg örnefni į Ķslandi sem viš Gretti og steintök tileinkuš Gretti eru einnig mörg.
Grettir er talinn fęddur 996 og hann lifši til įrsins 1031, er hann var veginn ķ Drangey. Ķ Grettis sögu er honum lżst žannig: „Grettir Įsmundarson var frķšur mašur sżnum, breišleitur og skammleitur, raušhęršur og nęsta freknóttur, ekki brįšgerr mešan hann var į barnsaldri.“ Žį segir: „Hann var mjög ódęll ķ uppvexti sķnum, fįtalašur og óžżšur, bellinn bęši ķ oršum og tiltektum.“ Sķšar veršur hann aš žjóšsagnahetju, sem er gędd yfirnįttśrlegu afli.
Margar vķsur prżša Grettis sögu og sumar žeirra eru góšur skįldskapur. En flestar vķsurnar eru ortar af öšrum en honum og miklu sķšar en sagan gerist. Sögulegt heimildargildi žeirra er žvķ lķtiš en žęr sżna žó hvernig sagan hefur myndast og vaxiš, allt frį dögum Grettis og fram yfir lok 13. aldar. Nokkrar vķsur eru žó sennilega eftir Gretti sjįlfan. Žeirra žekktust er eflaust vķsan, sem byrjar į žessari hendingu: Vįskeytt er far flįsu.
Myrkfęlni Grettis er vissulega ķ mótsögn viš hetjuķmynd okkar nśtķmamanna. Ķslendingar eru almennt ekki mjög myrkfęlnir į okkar dögum žó aš flestir višurkenni aš žeim stafi geigur af myrkrinu og kjósi birtuna fram yfir myrkriš. En fyrr į öldum höfšu menn miklu meiri įstęšu til žess aš vera hręddir viš myrkriš en nś žvķ aš trśin į drauga og óvęttir, sem tengdust myrkrinu, var miklu almennari, enda lżsing ķ og viš hķbżli fólks ólķkt lakari en į okkar dögum. Alls konar nįttśrufyrirbęri, sem viš kunnum nś skil į, voru įšur fyrr gjarnan rakin til yfirnįttśrlegra afla og óvętta, eins og žrumur og eldingar, jaršeldar og jaršskjįlftar. Myrkfęlni Grettis eftir glķmuna viš Glįm gerir žann sķšarnefnda aš enn ógurlegri ófreskju en ella, en hvergi er frį žvķ greint, aš ašrir andstęšingar Grettis hafi sett varanlegt mark į hetjuna.
Grettis saga er almennt talin rituš um eša laust eftir aldamótin 1300. Um höfund hennar er ókunnugt eins og höfunda annarra Ķslendingasagna. En höfundurinn hefur veriš enginn aukvisi aš vitsmunum eša lęrdómi, segir próf. Gušni Jónsson. Flest bendir til aš hann hafi veriš Hśnvetningur og haft kirkjulega menntun eša veriš klerkur og aš sagan sé rituš ķ Hśnavatnsžingi, en žar viršist söguritarinn vera nįkunnugur. Allar frįsagnir sögunnar af Gretti, sem gerast hér į landi, eru lķka tengdar viš Noršurland og Vesturland eša svęšiš frį Borgarfirši noršur ķ Žingeyjarsżslu og óbyggširnar milli Borgarfjaršar og Hśnavatnsžings vestan Kjalvegar. Mišfjöršurinn, įtthagar Grettis er mjög rķkur af sagnahefš. Loks veršur varla efast um, aš höfundurinn hafi veriš kunnugur ķ Noregi, en ķ žeim köflum sögunnar sem gerast žar, er stašhįttum rétt lżst.
Af žeim mönnum, sem helst koma til greina sem höfundur sögunnar er Hafliši Steinsson, prestur aš Breišabólsstaš ķ Vesturhópi lķklegastur, en hann var fęddur 1253. Hann nam prestleg fręši į Žingeyrum og var sķšar um skeiš rįšsmašur stašarins, en Žingeyraklaustur var um langa hrķš höfuš menntasetur Noršlendinga. Séra Hafliši var ennfremur ķ nokkur įr hiršprestur Eirķks konungs Magnśssonar ķ Noregi og hefur žannig oršiš kunnugur žar ķ landi. Hafliši andašist 1319, 66 įra aš aldri.

Skrivaš ķ bók so vķša
Fęreyska kvęšiš, sem Jóannes Patursson hefur vališ, er hvorki meira né minna en 110 vķsur, en algengasta viškvęšiš er žannig:

Nś fellur rķman
Noršan Breišafjörš
har liggur ein bóndi
deyšur ķ dųkkari jörš.
Og nś fellur rķman.

Kvęšiš sjįlft hefst į skķrskotun til Ķslands, Grettis og föšur hans:

Ein er sųgan śr Ķslandi komin,
skrivaš ķ bók so vķša, ........

Įsmundur bśiš į Björgum vestur,
įtti son so frķšan;
Grettir sterki nevndur var,
sum gitin er so viša

Sķšan eru bernskubrek Grettis rakin, fyrst hvernig hann hefnir sķn į gęsunum, sem honum er fališ aš gęta og sķšan, hvernig hann hśšflettir föšur sinn, sem bišur hann aš klóra sér į bakinu. En žrįtt fyrir žetta er kvęšiš mjög hlišhollt Gretti, sem er nś knśinn til aš fara śr landi og heldur til Noregs.

ikki hevur fręgari mašur
stigiš į skipaborši.

Afrekssaga Grettis ķ Noregi er svo rakin meš litrķkum oršum, m. a. hvernig hann eys sjó į viš įtta menn śr bįti, sem er aš žvķ kominn aš sökkva og bjargar meš žvķ sjįlfum sér og félögum sķnum śr sjįvarhįska.

so oysti hann taš einsamallur,
at įtta oysti ei įšur.

Fleiri hetjudįšir eru raktar, en ķ samręmi viš skapgerš Grettis kemur aš žvķ, aš hann vegur mann og annan og veršur aš taka afleišingunum af žvķ.

„Eg geri Grettir śtlagdan,
śt av Noregs landi“
segir jarlinn.

Grettir heldur aftur til Ķslands, žar sem hann dvelst ķ föšurgarši. Mikiš ósamręmi er hins vegar milli fęreyska kvęšisins og Grettis sögu, žegar aš žvķ kemur aš lżsa glķmu Grettis viš Glįm og ašdraganda hennar. Ķ sögunni er žessum bardaga lżst ķtarlega, enda er hann einn magnašisti hluti sögunnar. Ķ kvęšinu er Grettir lįtinn berjast viš tröll, žar sem hann hefur aš vķsu sigur, en atburšinum ekki lżst nįnar. En eftir žaš sękir aš honum myrkfęlnin, sem varš hlutskipti hans eftir glķmuna viš Glįm.

Grettir tordi eftir taš
ikki myrkur sķggja

En nś verša valdaskipti ķ Noregi og Grettir heldur žangaš į nż.

„Nś skal siglast til Noregi
sankt Ólav kong at finna“

En žegar hann og félagar hans koma ķ Žrįndheimsfjörš verša žeir skipreka į eyšiströnd, žar sem žeir eiga į hęttu aš verša śti, nįi žeir ekki aš kveikja eld. Grettir bżšst til žess aš leggjast til sunds og sękja eld.

Grettir lęt į fjöršinn halda,
garpur var hann sęlur,


Hinum megin fjaršarins nęr Grettir ķ eld ķ hśsi einu en žaš tekst ekki įtakalaust og endar meš žvķ, aš hśsiš brennur til ösku meš öllum sem žar voru inni.

kolaš var alt hśsiš upp
og brendir leggir lógu.

Grettir fęr tękifęri til žess aš bera af sér sök um hśsbrunann en ķ stašinn fremur hann ógęfuverk žegar honum er storkaš og kóngur vķsar honum śr landi meš žessum oršum:

„Tś hevur veriš eitt bųlmenni,
so eingin er tķn lķki“

Grettir heldur aftur til Ķslands, en .....

Mešan hettar ķ Noregi hendi
ei stóš betur heima

Grettir misti landafriš,
og prķsur var settur į hövur.

Grettir hefnir bróšur sķns, en flakkar sķšan um landiš, uns Gušmundur rķki vķsar honum śt ķ Drangey. Ekki er minnst į žaš ķ fęreyska kvęšinu, er Grettir synti śr Drangey til lands til žess aš sękja eld, sem fyrr og sķšar hefur veriš tališ eitt hans frękilegasta afrek. „En er žaš fréttist, aš Grettir hafši lagst viku sjįvar, žótti öllum frįbęr fręknleikur hans bęši į sjó og landi,“ segir Grettis saga. Ķ Drangey dvelst Grettir ķ žrjś įr meš Illuga bróšur sķnum, žar til hann hann hlżtur sįr eitt mikiš.

Illska kom ķ sįriš,
Grettir į seingini lį,
hetta fręttu hans óvinir.

Ķ fęreyska kvęšinu er hvergi minnst į sęringar Žurķšar, fóstru Žorbjörns önguls Žóršarsonar, óvinar Grettis, en ķ sögunni er drepiš ķ sįrinu rakiš beint til įhrķnisorša hennar.
Višbrögšum og hugrekki Illuga, sem kvešst heldur lįta lķfiš en verša žvingašur til žess aš lofa žvķ aš hlķfa banamönnum Grettis ķ framtķšinni, er vel lżst ķ kvęšinu.

„manniliga skal eg hevna hans deyš
um eg mį lķviš njóta.“

Žorbjörn öngull, banamašur žeirra mį flżja land

tś skalt flżggja av Ķslandi
og lön fęrtś ekki heldur.

og fęr makleg mįlagjöld, er Žorsteinn drómundur, hįlfbróšir Grettis vegur hann austur ķ Miklagarši og hefnir žar meš bróšur sķns.

Hansara deyši hevndur var
eysturi ķ Garšarķki

Kvęšinu lżkur meš heimspekilegri įlyktun:

Hann iš ikki lżšur fašir rįš,
sjįldan veršur hann glašur
so gekk taš viš Gretti sterka,
hann varš ekki eydnismašur.


Hver er höfundurinn?
En Grettir er ķslensk hetja, sem kemur ekki viš sögu Fęreyinga. Saga hans gerist ašallega į Ķslandi og ķ Noregi og žess er žar hvergi getiš, aš hann hafi komiš til Fęreyja. Sś spurning vaknar, hvernig žetta fęreyska kvęši hefur žį oršiš til, en žaš segir hina dramatķsku sögu Grettis į kjarnmikinn og litrķkan hįtt og er žvķ mikill og magnašur skįldskapur. Engin önnur persóna śr ķslensku fornsögunum hefur oršiš Fęreyingum višlķka efnivišur ķ hetjukvęši. Ašeins er minnst lķtillega į nokkra ašra ķslenska fornkappa ķ fįeinum öšrum fęreyskum kvęšum.
En hvernig varš kvęšiš til og hver var höfundurinn? Fyrir svörum veršur Vésteinn Ólason prófessor, en hann hefur kynnt sér žjóškvęši Fęreyinga sérstaklega og skrifaš um žau fręšrit. „Skįldiš sem orti Grettiskvęši var Jens Christian Djurhuus (1773-1853, kallašur Sjóvarbóndin), en hann bjó ķ Kollafirši ķ Fęreyjum,“ segir Vésteinn. „Auk kvęšis um Gretti orti hann kvęši um Ólaf helga og Ólaf Tryggvason (eftir Heimskringlu), Sigmund Brestisson og Leif Össurarson (eftir Fęreyinga sögu), og ęvintżralegt kvęši lķklega eftir fęreyskum sögnum. Hann orti einnig frjįlslega endur­sögn į Paradķsarmissi Miltons (eša hluta śr kvęšinu) og kallaši Pśka Ljómur. Pśkinn er nįttśrlega Satan og Ljómur vķsar til kvęšis Jóns Arasonar sem var žekkt ķ Fęreyjum, en kvęšiš um Pśkann er ort undir sama bragarhętti. Žessi kvešskapur er hluti af nżju blómaskeiši ķ fęreyskri kvęšagerš žar sem stušst var viš bękur, en Sjóvarbóndinn er fręgastur žeirra skįlda sem žį létu aš sér kveša. Margir ortu gamansöm skopkvęši um nįgranna sķna sem kölluš voru žęttir (tåttur, tåttayrking), amk. eitt slķkt er til eftir Sjóvarbóndann. Auk Grettiskvęšis er til stutt kvęši ķ Fęreyjum um žaš atvik žegar Hallgeršur neitaši Gunnari um bogastrenginn, en žaš er ólķkt žessu, meš tveggja lķnu hętti.“


        Forsķšan


        Stķnurnar


        Höfundar


        Nżtt efni


        Stina
        International


        Įskrift


        Ritstjórn


        Fréttir


        Krękjur